Sobre a posíble presenza histórica do porco-espiño (Hystrix cristata) na Península Ibérica

Teño que confesarvos que esta é unha histórica que leva dando voltas na miña cabeza largo tempo. O estudo da fauna histórica na Gallaecia, ou mesmo no resto da Península, ten en ocasións serios tintes criptozoolóxicos, e baixo esa metodoloxía hai que en ocasións mergullarse fondamente para pescudar sobre os misterios faunísticos da nosa terra. Eses enigmas que poucas veces, quizáis por medo a mete-la pata, son atinxidos polo groso dos naturalistas, salvo contadas excepcións.

Hai tempo xa topeime, non sin certa sorpresa, sobre a mención que o naturalista ferrolán Victor López Seoane, fai con respecto a presencia do porco espiño na Galiza do século XIX, así o insigne e histórico estudoso da fauna do noroeste inclúe a esta especie na súa obra "Fauna mastológica" (1841)  baixo a seguinte premisa: "El puerco espín- Hystrx cristata-Limn. Sin nom. vul. gallego pues aunque me dijeron que le daban el de puerco espiño, creo muy bien que lo confundan con el erizo. Debe ser muy raro en Galicia por que yo nunca lo he visto, y solo lo incluyo por hallarse citado en la mencionada obra del señor Alonso, en la de Padín" máis adiante na mesma especie menciona a presenza da especie en Extremadura, Andalucía,  Valencia e Murcia, ademáis de outros puntos de España.

Na obra de Leopoldo Matínez Padín "Historia política, religiosa y descriptiva de Galicia" (1849), efectivamente fai unha pequena achega á fauna galega na que nomea ao porco espiño e ao ourizo por separado, polo que nun principio parece que pode desbotarse unha confusión  entrambas especies.

No tocante ao resto de España, as referencias á presenza da especie no terzo meridional da Penínsulas son relativamente frecuentes entre os séculos XVIII e XIX, para rematar por desaparecer por completo chegado o século XX, onde as únicas referencias actuais atopadas en territorio español atinxen ás cidades autónomas de Ceuta e Melilla, situadas no Norte de África.

En 1833 o autor frances Buffon, claro inspirador da obra do galego Seoane, nomea a presenza da especie en Europa non soio no leste e na Península Italiana, onde a especie aínda está presente a día de hoxe, senón tamén na Península Ibérica baixo os seguintes termos "edl puerco espín, aunque originario de los países más ardientes de África y de la India, vive y se multiplica en los países menos cálidos, como Italia, España y Persia. Agrícola dice que no se trajo la especie hasta los siglos últimos: hállase en España y más comunmente en Italia, con especialidad en los Montes Apeninos (...)"

Nas actas da Sociedad Española de Historia Natural de 1888, fálase da especie nos seguintes termos: 

"(...)desconocido el nombre de puerco-espín, nadie me ha asegurado verlo visto. Añadiré a esto que recientemente a los referido puntos y las contestaciones han sido todas negativas: he preguntado a Andújar (Jaén) a Zafra (Badajoz), a Huelva y a los pueblos más principales de esta provincia, y en unas localidades no lo conocen, en otros lo confunden con Erinaceus europaeus, y en otras, por último, afirman que ha existido, pero que no se encuentran en la actualidad. 

Según los datos que acabo de anotar, desde lueno me inclino a negar la actual existencia de dicha especie en nuestra Península. En verdad algunos autores nos dicen que existe al S de España, pero yo creo que dicho esto de una forma tan vaga, parece que han transcrito a las páginas de sus libros referencias más antiguas (...)Por mi parte creo inverosímil que pueda hallarse en España  algún representante de la citada especie.

De lo antecedente se desprende como corolario la siguiente pregunta: si ha existido el Puerco espín en el Sur de España como no podemos menos que admitirlo. ¿que causas han contribuído a su desaparición? (...) "

En 1874 Pero Tafur, na súa obra "Andancas e viejes por diversas partes del mundo...", nomea a presenza da especie en Extremadura e Andalucía baixo o nome de "puercrespines"

En 1863 a obra "Elementos de Zoología" define á especie nas súas páxinas e nomea a súa presenza en Andalucía e Extremadura.

En 1888 nos Anales de la Sociedad Española de Historia Natural., nomea á especie cunha curiosa anécdota "Noticioso de que se citaba de Extremadura, en las inmediaciones de Trujillo, trató, aunque en vano, de procurarse un ejemplar por lo cual deduce que, si esta especie existe aún, debe ser muy escasa... el año 1876, á un campesino que traía un puerco- espín, proponiendo su compra." En Gibraltar nomea o achádego de púas da especie.

En 1897 Graells na súa obra "Fauna mastodológia ibérica" ante a ausenza de referencias nacionais da especie fronte aos numerosos reportes do extranxeiro remata por resolve-lo enigma do seguinte xeito "(...)respecto a la existencia del puerco espín en Extremadura y Sierra Morena, No me cabe duda que, tanto en esta última región como en Galicia la presencia del gran roedor en que nos ocupamos, solo se ha fundado en que los portugueses vecinos dan el nombre de porco espinho al erizo(...) 

No tocante á Galiza, existe na bisbarra da Limia a crenza de que existen dúas especies de mamíferos con espiñas, un con "fuciño afilado" insectívoro e bon para o control de pragas nas hortas, chamado "ourizo cacheiro" e outro maior e con "fuciño de porco" que se cazaba ou podía ser mantido en catividade para o seu engorde, e que rea apto para o consumo humano, algo que por outra parte, tamén ocorría co "porco teixo ou teixugo" que tamén era capturado e engordado na Limia para ser consumido.

Na actualidade téndese a pensar que a poboación europea da especie débese á introducción da especie polos romanos para o seu consumo dende o Norte de África, nembargantes a espece aparece no rexistro fósil ibérico, tamén en todo o Sur  e Centro de Europa, até o cuaternario tardío, polo que non pode descartarse que a pesenza europea da especie sexa natural. Existe, asemade, no Alentejo portugués unha poboación fuxida da catividade en aparente expansión polo centro do país veciño.

O porco espiño é unha especie nomeada en ocasións nos proxectos e iniciativas de rewilding na Península Ibérica por certos autores, e, de confirmarse a presenza histórica da especie no noso país, sería desexable, que esta, xunto co restos de especies exintas pola man do home, recuperen paulatinamene o terreo perdido.

Coellos do monte (Oryctolagus cuniculus) básicos para a supervivencia da natureza da Gallaecia.

Os coellos do monte (Oryctolagus cuniculus) son, se me permitides a licenza, os pais e nais da maioría de razas de coello doméstico que existen. En orixe esta especie era prácticamente endémica da península, sendo con posterioridade extendida a súa distribución por parte do continente Europeo e do resto do mundo pola man do home. Nalgúns lugares onde foi introducido, o noso coello de monte compórtase como unha especie invasora causando estragos na vexetación das zonas nas que habita ao carecer de depredadores naturais.

Ese dende logo non é o caso da Península Ibérica, onde, depois de millóns de anos de evolución e convivencia, o coello de monte é unha presa básica para a supervivencia de un bon número de depredadores algúns tan senlleiros coma o lince ibérico ou o a águia imperial ibérica, ambas especies de depredadores endémicos ibéricos, cuia dependencia alimenticia do coello é sobradamente coñecida.

O coello de monte acada maiores densidades nas áreas de mato mediterráneo, razón pola cal as súas densidares sempre foron máis baixas no terzo Norte peninsular que nos terzos restantes. A pesares disto non hai máis que preguntarlle aos máis vellos do noso país para decatarse de que o coello diminuiu drásticamente as súas poboacións e densidades na Galiza. 

Esta merma que deu como resultado, incluso, extincións da especie a nivel local en diversas zonas, ven causada por diversos episodios, que tamén afectaron ao resto do estado español. Así, nas derradeiras décadas, sucedéronse diversos episodios epidémicos que decimaron considerabelmente as súas poboacións, como a mixomatoxe ou a febre hemorráxico vírica. A política forestal auspiciada polo réxime franquista e continuada durante a democracia, supuxo na práctica a transformación de grandes áreas de herbáceas e de mato en zonas fragosas ocupadas por piñeiros e eucaliptos, o que transformou radicalmente a súa área óptima de presenza natural. Asemade, os progresivos cambios ocorridos no agro galego, que trocan o marco tradicional de cultivo, os usos e os cultivos tradicionais, así como a progresiva perda da cabana gandeira de explotación tradicional, que supuña na práctica a garante do mantemento do hábitat natural dos coellos, depois da extinción da maior parte dos herbívoros silvestres pasteadores, tamñen afectou considerablemente ás poboacións deste lagomorfo, ao que hay que engadir a presión cinexética por parte do home.

Como consecuencia, ao igual que no resto do país, os depredadores naturais de coellos da Galiza, aos que o home persegue con especial inquina tamén, vense afectados por todas estas razóns. na actualidade existen poucas poboacións realmente saludables de coellos de monte na Galiza,  que en grande medida dependen das constantes soltas con fins cinexéticos que se realizan nos coutos de caza. Algunhas poboacións da especie teñen sido localizadas en medios suburbanos de vilas e cidades galegas, estas poboacións, ante a ausencia de presión cinexética, soen ter unha saude aceptable, aínda que en ocasións, dado os danos que poden provocar á certos cultivos, ou áreas de xardinería, sofren envelenamentos masivos co fin de acabar coas súas poboacións, como de feito se ten constatado en Ourense.

Os coellos de monte son relativamente sinxelos de identificar, soen ser de menor tamaño que a maioría de razas domésticas, de tons pardo grisáceas, cunha mancha pardorroxiza carazterística na caluga entrambas orellas. asemade, ao fuxor, soen mostrar o rabo de cor branca, feito que vos axudará a distinguilos do resto de lagomorfos silvestres, as lebres, que ademáis de ser de maior tamaño teñen as orellas comparativamente moito maiores, e unha fisonomía máis estilizada.

O recuperación das poboacións de coello do monte debería de ser unha aposta ambiental de calado de cara os próximos anos, para a progresiva recuperación de certas especies que presentan na Galiza importantes problemas de conservación, como a águia real, ou se pretendemos, nun futuro, recuperar algúns dos nosos antergos depredadores como o lince ibérico,  o queixa, o melón etc.

Lagartixa rabuda (Psammodromus algirus) unha lagartixa diferente na Gallaecia.

Existen no Sur da nosa comunidade unhas lagartixas habitantes das zonas de mato con certa influenza mediterránea, a lagartixa rabuda (Psammodromus algirus). A especie debe o seu nome á lonxitude do seu rabo, que pode acadar ou mesmo superar a lonxitude da cabeza-corpo. Trátase dunha lagartixa de tamaño medio, claramente máis corpulenta que as lagastixas máis habituais dos xénero Podarcis, como a lagartixa dos penedos ou a lagartixa galega.

Outra das características que vos axudará á correcta identificación desta especie é a paculiaridade das súas escamas, aquilladas, que se solapan case que coma dun tellado se tratase, en dirección oposta á cabeza.

As femias e dos exemplares novos posúen características cromáticas peculiares, xa que teñen a zona trasera cercana á cloaca de tons vermellas, crese que coa intención de distraer aos depredadores e que estes ataquen a cauda, rexenerable, en troques da cabeza, aumentando así as posibilidades de supervivencia perante un ataque.

Na Galiza, a lagartixa rabuda habita amplamente as provincias de Ourense e Pontevedra, sendo máis escasas nas de Lugo e A Coruña, onde aparece restrinxida ás zonas máis meridionais das mesmas, de maios influenza mediterránea. Segundo algúns autores a especie pode estar na actualidade en pleno proceso expansivo debido á o cambio climático.

O lobo na noite de San Xoan.

En certos puntos do interior galaico o nome dos depredadores non debe ser pronunciado, polo risco que isto supón, xa que se cree que ao facelo, convocamos ao ser para que apareza. Esa é a razón pola que en certos puntos de Ourense ao lobo se lle chama Xan.

A orixe deste tabú secular pérdese na noite dos tempos, e hai quen opina que nace xa no paleolítico, antes incluso de que a sedentarización do ser humano se producise. Nese momento e nso se´culos posteriores o lobo sería adorado coma un totem, e a súa figura nom é frecuentemente representada, crese que froito dese tabú, que atinxe non soio ao lobo, senón tamén ao resto dos grandes depredadores.

Depois da caída do imperio romano, durante o cal a loba capitolina foi frecuentemente representada, xa que amamantara a Rómulo e Remo, fundadores da cidade de Roma, chega o cristianismo, e con este o oscurecimento da figura do lobo. Nese intre o lobo pasa a ser a oposición á propia figura de cristo, representada por un año ou cordeiro o "AGNUS DEI" o "año de deus que quita o pecado do mundo" e as lendas, retazos sen duda das antergas crenzas e sentimentos relixiosos dos galaicos, van oscurecendo tamén o seu discurso arredor do lobo.

Coa chegada da máxica noite de San Xoan ou San Xan, non deixo de lembrarme do lobo, que, por sorte aínda oulea nos nosos montes, e que nesta noite meiga de lume sacro, percorre con sixilo lonxe das miradas que aínda hoxe o perseguen, xa non para adoralo, senón para acabar con él.

Non temades a pronuncia-lo nome do antergo Deus, xa que se o lobo chega a aparecer, teredes a sorte de poder contar ter visto a un dos seres máis espectaculares e belos de cantos percorren a nosa vella Gallaecia.

Cobra lagarteira meridional (Coronella girondica) a maldición de ser pequena.

A gran maioría das cobras que reptan polas terras galaicas son totalmente inofensivas para o home, non nos cansaremos de dicilo, nembargantes, este fascinante grupo de herpetos sofre, dende hai séculos a persecución froito do medo que éstes causan nunha parte da poboación. A diario asistimos á redacción de titulares xornalísticos que afondan e aumentan a alarma frente a presenza de réptiles en zonas poboadas, como si esta presenza non fose totalmente normal e natural, como si nesta nosa terra xa non quedase lugar para o resto de habitantes animados da nazón.

Certo grupo de ofidios, debido ao seu tamaño e diseño, son frecuentemente confundidos coas víboras, as únicas especies de ofidios galegas cuia mordedura pode ser perigosa para o ser humano, e que , por certo, son cada día máis escasas. Unha destas especies é a cobra lagarteira meridional (Coronella girondica), un pequeno ofidio de tons grisáceas, TOTALMENTE INOFENSIVA PARA O HOME. 

A cobra lagarteira meridional é un dos oficios máis característicos do Sur de Galicia, tendendo a escasear no norte da comunidade debido ás súas tendencias termófilas, nas zonas máis frías e húmidas, así coma nos cumios das serras tende a ser sustituída pola súa parente cercana a cobra lagarteira común (Coronella austriaca).

Nas imaxes tendes un exemplar novo desta especie fotografado do Sur da Provincia de Pontevedra, nestes días e até o final do verán eclosionarán as postas desta e doutras especies de ofidios, producindo unha certa abundancia de exemplares xuveniles. O feito da eclosión simultánea das postas de cobras, unido á formación de "nudos de cobras" cando varios machos dunha especie tentan copular coa femia, está detrás da famosa lenda de que a Xunta ou os ecoloxistas botan serpes, ás veces incluso dende helicópteros.

Dende Fauna da Gallaecia queremos pedirlle, encarecidamente, aos medios de comunicación, que deixen de sementa-la alarma da presenza de ofidios en certos barrios das vilas galegas, xa que esa presenza é totalmente natural, e completamente desexable para o control das pragas de roedores que poidan xurdir nas áreas urbanas e suburbanas da Galiza. Na maior parte dos casos, por non dicir en todos, estes episodios divulgados pola prensa están protagonizados por ofidios totalmente inofensivos, nunha alta porcentaxe especies de hábitos anfibios, habitantes dos cursos fluviais que cruzan os núcleos de poboación, ou habitantes dos oasis de biodiversidade que hortas e solares sen urbanizar supoñen para certas especies de herpetos, coma é o caso da especie que hoxe nos ocupa. Ante a dúbida a resposta de actuación é moi sinxela, se vostede ten medo aos ofidios e ve algún, non pare continúe o seu camiño, ese ofidio continuará coa súa vida e vostede tamén,

Rabilargo (Cyanopica cooki), misterio faunístico alado.

O rabilargo ibérico (Cyanopica cooki) é quizáis unha das máis curiosas aves endémicas da Península. Trátase dun córvido que en galego recibe tamén o nome de pega azul, e en castelán é coñecido tamén cos nomes de "rabúo" ou "mohino".

Trátase dunha especie habitante de foestas aclaradas e abertas, típico de devesas, añinda que pode aparecer tamén en plantacións de choupos, habitualmente en entornos de clara influenza mediterrádea ou continental en altitudes por baixo dos 1000m.

Durante anos a distribución da especie foi un auténtico misterio. Veredes, en orixe a denominación científica do rabilargo era (Cyanopica cyanus), esta especie tiña a maior parte da súa distribución no continente asiático, e unha pequena área na Península Ibérica. Esta paradóxica distribución fixo que durante non pouco tempo se pensase que os rabilargos da Península foran traidos dende o lexano oriente por mariñeiros portugueses. Posteriores descubrimentos paleontolóxicos e estudos xenéticos puxeron de manifesto que os rabilargos ibéricos e os asiáticos se separaran hai 1 ou 2 millos de anos, durante as glaciacións pleistocénicas, e que en realidade eran duas especies diferentes, quedando entón a denominación Cyanopica cyanea para os rabilargos asiáticos e a Cyanopica cooki para os ibéricos.

Na Península Ibérica a distribución da especie atinxe básicamente a zonas ao Sur do río Douro, onde viven unhas 200.000 parellas, que soen criar en colonias en árbores. A pesares que algúns autores apuntaban a unha diminución do número de exemplares e da área de presenza da especie, recentes estudos apuntan na dirección contraria, sinalando un aumento da área de distribución.

En principio as colonias máis cercanas a Galicia están situadas na cunca do río Douro na provincia de Zamora e no Norte de Portugal. Nembargantes entre o final do século XX e comezos do XXI houbo unha pequena colonia asociada a unha zona de piñeiro manso (Pinus pinea) nas proximidades da cidade de Ourense que desapareceu depois dun incendio que rematou con toda a cobertura arbórea da zona.

Con posterioridade, no ano 2007, Xosé Ramón Reigada observa un exemplar no val do Támega en Ourense, zona onde este mesmo autor recolle o nome vernáculo de "rabilargo", sen poder asignar o mesmo definitivamente a esta especie, xa que non pode descartarse unha confusión con outras especies de rabo longo.Uns anos despois obsérvase tamén no no Val do Támega pero na zona Portuguesa. Existen asemade rexistros na Limia e no sur de Lugo. Estes rexistros poden deberse a movimentos dispersivos da especie, que poden xerar intentos de nidificación, ou a escapes de aves mantidas en catividade. Trátase polo tanto dunha especie considerada rareza ornitolóxica en Galicia, pola súa aparición ocasional.

Con todo, tendo en conta o actual escenario climático, e o progresivo abandono do rural, certos autores apuntan a un progresivo aumento da área potencial de ocupación da especie. E de feito acaban de rexistarse importantes episodios recentes de colonización por parte da especie no Leste ibérico, Valencia e Catalunya, e no NE de Castela, habitualmente aproveitando as depresións fluviais.

En tempos o rabilargo ibérico foi unha especie mo perseguida en gran parte da súa área de distribución ibérica, xa que se lle adxudicaban graves danso á caza menor e aos cultivos de froiteiras. O feito de que aniñe colonialmente facilitaba a persecución á especie. Como dato anecdótico sinalaremos que se trata dunha especie habitualmente parasitada polo cuco papudo (Clamator glandarius).

Presente e futuro das cabras montesas da Gallaecia.

Dun tempo a esta parte estamos a observar como, en certas zonas da Península, se están a realizar iniciativas de control das poboacións de cabras montesas debido á superpoboación que estas acadan ante a ausenza de depredadores naturais. Na Gallaecia, tivemos até fai un século a nosa propia subespecie endémica de cabra montesa, o mueyu ou cabra montesa lusitana (Capra pyrenaica lusitanica), extinta oficialmente a finais do século XIX. Esta subespecie habitaba as serras do Noroeste ibérico de Asturias, Cantabria, Palencia, Burgos, León, Zamora, Galicia, e Norte de Portugal.

No caso concreto de Galicia, a súa presenza histórica está constatada nas serras orientais da provincia de Lugo (Ancares e Caurel), na Maior Parte das serras de Ourense (Enciña da Lastra, Trevinca, Macizo Central, Xurés, Larouco, canón do Sil). A caza, e posiblemente episodios epidñemicos, rematou con tódalas súas poboacións, e con elas perdemos para sempre a nosa endémica cabra lusitana.

Chagados os anos 90 do século XX, foron traídos exemplares de cabra montesa pertencentes á subespecie endémica do sistema central, a denominada cabra hispánica (Capra pyrenaica victoriae). Estes exemplares foron ceibados en cercados do Parque Natural de Invernadoiro (Vilariño de Conso, Ourense), onde se aclimataron e reproduciron perfectamente. Cos exemplares obtidos a especie foi reintroducida na serra do Xurés, a onde se adaparon correctamente e acadaron, segundo os censos oficiais, 600 exemplares a comezos do século XXI, polo que a Xunta comezou a permitir a caza dalgún exemplar, que nese tempo xa alcanzaran a ona portuguesa, dentro do Parque Nacional Peneda-Gêres.

Tamén a finais dos noventa a especie foi introducida nun couto cinexético de caza maior intensiva na serra de Xares (A Veiga), con escaso resultado debido a forte presión cinexética. O mesmo ocorreu na lucense serra do Faro. Na serra dos Ancares atopamos tamén exemplares desta especie, desta volta provintes da provincia de León, onde foran reintroducidos xunto con outras especies para a súa explotación cinexética.

Hai que sinalar, asemade, que o exíto da reintroducción da especie aparece vencellado a un efectivo período de veda para o asentamento da especie, segredo da súa expansión polas serras da Baixa Limia, se ben é certo que durante ese período sufríronse reiterados episodios de caza furtiva tanto no parque natural da Baixa Limia-Serra do Xurés, como no Parque Natural do Invernadoiro.

A día de hoxe, a especie non acada no noso territorio, sequera un 10% da distribución histórica orixinal. Para tal fin faise necesario un gran pacto entre gandeiros, cazadores, ecoloxistas e a administración, para a traslocación de exemplares dende os parques naturais nomeados ás zonas onde a especie vivía no período histórico. este feito faise especialmente necesario no Macizo Central Ourensán, no Parque Natural de Enciña da Lastra, e nas serras Orientais limítrofes con Asturias, León, Zamora e Portugal.

Nese senso, tendo en conta os datos obtidos na serra do Xurés dos propios gandeiros, a incidencia dos ataques de lobo ao gando baixaron sensíblemente dende a introducción da cabra montesía, xa que nas invernías a especie non ten que abandoar os seus territorios á procura de alimento.

O potencial turístico da especie, altamente apreciada na fotografía da natureza principalmente durante o período reproductor, cando os machos loitan polo control das mandas de femias, fai necesario asemade, un santurario onde a especie non sexa cazada, para favorecer a achega dos fotógrafos (como ocorre por ex. na serra da peña de Francia en Salamanca).

A negativa da administración a reintroducir a especie no Macizo Central ourensán, e noutros puntos, baeándose na escasa altitude do mesmo carece de toda base biolóxica e histórica. Entre outros, Madoz, en 1846 sinala a súa presenza en Chandexa de Queixa, e pola mesma época Seoane a nomea en Ancares e Caurel. 

Como vedes, moitas veces non hai máis cego que aquel que non quere ver, e a evidencia dinos que neste país fan falla cabras montesías.