Sobre a posíble presenza histórica do porco-espiño (Hystrix cristata) na Península Ibérica

Teño que confesarvos que esta é unha histórica que leva dando voltas na miña cabeza largo tempo. O estudo da fauna histórica na Gallaecia, ou mesmo no resto da Península, ten en ocasións serios tintes criptozoolóxicos, e baixo esa metodoloxía hai que en ocasións mergullarse fondamente para pescudar sobre os misterios faunísticos da nosa terra. Eses enigmas que poucas veces, quizáis por medo a mete-la pata, son atinxidos polo groso dos naturalistas, salvo contadas excepcións.

Hai tempo xa topeime, non sin certa sorpresa, sobre a mención que o naturalista ferrolán Victor López Seoane, fai con respecto a presencia do porco espiño na Galiza do século XIX, así o insigne e histórico estudoso da fauna do noroeste inclúe a esta especie na súa obra "Fauna mastológica" (1841)  baixo a seguinte premisa: "El puerco espín- Hystrx cristata-Limn. Sin nom. vul. gallego pues aunque me dijeron que le daban el de puerco espiño, creo muy bien que lo confundan con el erizo. Debe ser muy raro en Galicia por que yo nunca lo he visto, y solo lo incluyo por hallarse citado en la mencionada obra del señor Alonso, en la de Padín" máis adiante na mesma especie menciona a presenza da especie en Extremadura, Andalucía,  Valencia e Murcia, ademáis de outros puntos de España.

Na obra de Leopoldo Matínez Padín "Historia política, religiosa y descriptiva de Galicia" (1849), efectivamente fai unha pequena achega á fauna galega na que nomea ao porco espiño e ao ourizo por separado, polo que nun principio parece que pode desbotarse unha confusión  entrambas especies.

No tocante ao resto de España, as referencias á presenza da especie no terzo meridional da Penínsulas son relativamente frecuentes entre os séculos XVIII e XIX, para rematar por desaparecer por completo chegado o século XX, onde as únicas referencias actuais atopadas en territorio español atinxen ás cidades autónomas de Ceuta e Melilla, situadas no Norte de África.

En 1833 o autor frances Buffon, claro inspirador da obra do galego Seoane, nomea a presenza da especie en Europa non soio no leste e na Península Italiana, onde a especie aínda está presente a día de hoxe, senón tamén na Península Ibérica baixo os seguintes termos "edl puerco espín, aunque originario de los países más ardientes de África y de la India, vive y se multiplica en los países menos cálidos, como Italia, España y Persia. Agrícola dice que no se trajo la especie hasta los siglos últimos: hállase en España y más comunmente en Italia, con especialidad en los Montes Apeninos (...)"

Nas actas da Sociedad Española de Historia Natural de 1888, fálase da especie nos seguintes termos: 

"(...)desconocido el nombre de puerco-espín, nadie me ha asegurado verlo visto. Añadiré a esto que recientemente a los referido puntos y las contestaciones han sido todas negativas: he preguntado a Andújar (Jaén) a Zafra (Badajoz), a Huelva y a los pueblos más principales de esta provincia, y en unas localidades no lo conocen, en otros lo confunden con Erinaceus europaeus, y en otras, por último, afirman que ha existido, pero que no se encuentran en la actualidad. 

Según los datos que acabo de anotar, desde lueno me inclino a negar la actual existencia de dicha especie en nuestra Península. En verdad algunos autores nos dicen que existe al S de España, pero yo creo que dicho esto de una forma tan vaga, parece que han transcrito a las páginas de sus libros referencias más antiguas (...)Por mi parte creo inverosímil que pueda hallarse en España  algún representante de la citada especie.

De lo antecedente se desprende como corolario la siguiente pregunta: si ha existido el Puerco espín en el Sur de España como no podemos menos que admitirlo. ¿que causas han contribuído a su desaparición? (...) "

En 1874 Pero Tafur, na súa obra "Andancas e viejes por diversas partes del mundo...", nomea a presenza da especie en Extremadura e Andalucía baixo o nome de "puercrespines"

En 1863 a obra "Elementos de Zoología" define á especie nas súas páxinas e nomea a súa presenza en Andalucía e Extremadura.

En 1888 nos Anales de la Sociedad Española de Historia Natural., nomea á especie cunha curiosa anécdota "Noticioso de que se citaba de Extremadura, en las inmediaciones de Trujillo, trató, aunque en vano, de procurarse un ejemplar por lo cual deduce que, si esta especie existe aún, debe ser muy escasa... el año 1876, á un campesino que traía un puerco- espín, proponiendo su compra." En Gibraltar nomea o achádego de púas da especie.

En 1897 Graells na súa obra "Fauna mastodológia ibérica" ante a ausenza de referencias nacionais da especie fronte aos numerosos reportes do extranxeiro remata por resolve-lo enigma do seguinte xeito "(...)respecto a la existencia del puerco espín en Extremadura y Sierra Morena, No me cabe duda que, tanto en esta última región como en Galicia la presencia del gran roedor en que nos ocupamos, solo se ha fundado en que los portugueses vecinos dan el nombre de porco espinho al erizo(...) 

No tocante á Galiza, existe na bisbarra da Limia a crenza de que existen dúas especies de mamíferos con espiñas, un con "fuciño afilado" insectívoro e bon para o control de pragas nas hortas, chamado "ourizo cacheiro" e outro maior e con "fuciño de porco" que se cazaba ou podía ser mantido en catividade para o seu engorde, e que rea apto para o consumo humano, algo que por outra parte, tamén ocorría co "porco teixo ou teixugo" que tamén era capturado e engordado na Limia para ser consumido.

Na actualidade téndese a pensar que a poboación europea da especie débese á introducción da especie polos romanos para o seu consumo dende o Norte de África, nembargantes a espece aparece no rexistro fósil ibérico, tamén en todo o Sur  e Centro de Europa, até o cuaternario tardío, polo que non pode descartarse que a pesenza europea da especie sexa natural. Existe, asemade, no Alentejo portugués unha poboación fuxida da catividade en aparente expansión polo centro do país veciño.

O porco espiño é unha especie nomeada en ocasións nos proxectos e iniciativas de rewilding na Península Ibérica por certos autores, e, de confirmarse a presenza histórica da especie no noso país, sería desexable, que esta, xunto co restos de especies exintas pola man do home, recuperen paulatinamene o terreo perdido.

Os catro xinetes do apocalipse ou os catros deuses celestiais.

"Despois de saber cando debemos aproveitar unha oportunidade, o máis importante é saber cando debemos renunciar a unha vantaxe" Benjamin Disraeli (1804-1881)-Escritor e político británico.

Catro son os grandes carnívoros reportados na historia recente da Galiza, o lobo ibérico (Canis lupus signatus), o oso pardo ou urso (Ursus arctos), o lince ibérico, lobo cerval ou lubián (Lynx pardinus), e o lince boreal ou queixa (Lynx lynx). Durante séculos estes catro carnívoros foron considerados coma os catro xinetes do apocalipse, portadores de meigallos, pobreza, perigos e fame. O discurso, anacrónico xa en pleno século XXI, segue vivo no maxín dos nosos veciños por séculos asoballados por aqueles que non querían siquera velos levanta.la cabeza. Nembargantes hoxe estamos a tempo de darlle a volta ao discurso e velos xinetes do apocalipse coma os deuses celestiais da mitoloxía oriental, que lonxe de portar calamidades, poden portar unha oportunidade definitiva de desenrolo para as zonas máis deprimidas do noso territorio.

Por moito que se trata de amosar a presenza dos grandes carnívoros na Galiza coma un problema de orde público e para a seguranza dos pouco concurridos pobos do interior galaico, a mera presenza destes e doutros animais no noso territorio pode, e farao se o deixamos, coma un dos primeiros destinos para o ecoturismo de Europa occidental. Poucas ou case nengunha terra da fachada atlántica europea pode amosar unha riqueza natural que una a presenza do oso, o lobo, cabalos salvaxes, abutres, aves mariñas da máis diversa índole, cabras montesas ou rebezos. A oportunidade de desenrolo do rural galego pasa, sen lugar a dúbidas, non por atravesar o seu territorio con muros de pedra, senón por potenciar, dunha vez por todas o seu desenrolo natural como potencial turístico, baixando as escopetas e levantando a vista, e dende logo con tolerancia cero a calquera dano ao patrimonio natural histórico e artístico da Galiza (velenos e cepos incluídos).

Vasta xa de ter que ir ver os animáis ao zoo dando voltas compulsivamente a unha gaiola. Abramos dunha vez os cercados, tamén os da mente, e convirtamos a Galiza nun gran paraíso natural, cheo de vida. A día de hoxe temos un deserto demográfico e económico nunha gran parte do país, e dende logo que o noso patrimonio, o actual e o futuro, pode ser a saída que esa Galicia interior precisa para desenrolarse sostiblemente, e que conte para algo máis que para recadar ricos votos baratos en campaña electoral.

O custe de facelo, máis ben pouco, deixar á natureza segui-lo seu curso, e a maior parte dos animáis virán sós, quizáis alguinha traslocación será precisa, pero ¿alguén me pode dicer que pintan os rebezos do Invernadeiro fechados a cal e canto en cercados durante anos?

O potencial económico do turismo natural move, somentes en Inglaterra, tres millóns de persoas ao ano, tres millóns de persoas dispostas a viaxar para ver unha cegoña, para ver un boitre, ou para mirar fugazmente un lobo entre as néboas dunha fría mañá de xaneiro, tres millóns!. A este potencial natural e paisaxistico deberiamos unir o gastronómico, pescudando, dunha vez por todas, a convivencia das nosas razas autóctonas co medio ambiente que as rodea. Namentres, esta Galicia Calidade de pandereta, gasta montes e moreas nun mamotreto chamado Gaiás nas aforas de Santiago, a onde chega un camiño, largamente transitado, que curiosamente ten a amaior parte dos monumentos do seu trazado galego fechados a cal e canto!, cousas veredes, resulta que en todo o percorrido non galego os monumentos pódense visitar, pagando ou non dependendo do caso.

Seguimos apostando por un turismo de sol e praia na costa, me gustaría saber que sol..., pero damos as costas a un interior cheo de oportunidades deixando caer os seus monumentos, e matando vilmente aos seus habitantes (tan galegos coma nós). Namentras, a gandeiría vai para o carallo, pero a culpa é do lobo...claro claro. namentras plantamos eucaliptos...que arde o monte, que máis da, claro claro moi natural todo. Namentras proxectamos unha autovía pola Ribeira Sacra, estamos tolos ou que carallo pasa! ¿Acaso os pobos das contornas das autovías non morreron? Está claro que necesitamos estradas para desprazarnos, pero hai maneiras e maneiras de facelas cousas, se poden facer ben, ou se poden facer mal, e curiosamente nesta terra as cousas fanse non moi ben.

¿Reasilvestrar Galicia? dende logo que sí, rewilding e máis rewilding, pero xa estades tardando!, ¿a qué agardamos? ¿a que veña unha fábrica e facer coches eléctricos? un aeroporto de avios supertecnolóxicos na Limia? veña ho abride dunha vez os ollos, os grandes cambios da humanidade nunca parten do poder político parten do poder do pobo da sociedade. Non agardedes xamáis que os grandes cambios políticos partan dos propios políticos, por que eles son os menos interesados en cambiar o seu postos. pensade na Revolución Francesa, foron os reises os que a puxeron en marcha?, foi o réxime franquista o que trouxo a democracia? foi Salazar o inspirador da revolución dos Cravos? Somos Nós os que temos que cambiar, non eles, se nós cambiamos a eles non lles quedará outro remedio. 

Namentras, cando alguén vos berree "ahí ven o lobo" ou "cuidado co oso" mirade máis alá, seguro que o derradeiro que lles interesa é precisamente a vosa integridade, os lobos desta terra son os lobbys económicos que esquilman os nosos recursos naturais, e soen levar grabata! Esto é como aquilo de que si baixa o PIB berras "Gibraltar Español" e todo solucionado.

Mañá máis e mellor!

Galicia, unha nación de osos, un país de ursos!: O oso de Boborás

Estase a viralizar nas redes sociais a presunta observación un oso pardo no Norte do concello ourensán de Boborás, nas estribacións da serra do Candán, o pasado domindo dia 24 de abril de 2016, xusto dous días despois de que un exemplar fose grabado por unha cámara nun colmear do concello lucense de Ribas de Sil.

Visto o visto e  as declaracións aportadas creo, e seguro que non me equivoco, que fai falla comezar a facer pedagoxía oseira, por que me parece que a xente está moi mal informada.

En primeiro lugar, os osos máis cercanos a Galicia non son os osos dos Ancares leoneses, son os osos galegos que viven e se reproducen nos Ancares e no Caurel (provincia de Lugo) cando menos dende o comezo do século XXI.

Imos a facer un pouco de historia, non moita por que hoxe prefiro falar do presente e do futuro do oso e non do pasado. Se unímo-las referencias históricas escritas de presenza de oso pardo na Galiza obteremos unha información valiosa pero claramente insuficiente, xa que a Galiza non é rica en patrimonio escrito. Pero si a esta información lle engadimos a distribución das alvarizas (construcción circular de pedra para protexe-las colmeas dos ataques do oso) entón teremos unha información moito maís completa. Que nos amosa que o oso habitou tanto as zonas altas e baixas do país, dende o Barbanza até Lugo pasando por Santiago de Compostela. É dicer, no momento máis óptimo e amplo da súa distribución histórica o urso habitaba gran parte da Galiza e pescaba salmóns nos ríos Miño e Sil. A toponimia, asemade, tamén nos amosa un escenario similar, con rios, montes e parroquias advocadas ao sacrosanto nome do deus oso. (Oseira, Valdoso, Fonte do oso, río Ursaria, Folgoso..., por moito que se intenten castelanizar Vadoso non é el Valle de los Huesos, se non o Valle de los Osos)

A idea de que o oso pardo é un animal de montaña e non pode vivir en zonas baixas é TOTALMENTE ERRÓNEA. O feito de que hoxe en día os ursos se refuxiasen en zonas montañosas débese á persecución directa por parte do home mediante a caza e o envelenamento. Que fixo que se acantonase nos lugares máis recónditos e menos poboados da xeografía. Crédeme, se os Pirineos e a cordilleira Cantábrica non tivesen a orografía que teñen onde vai xa que en España non quedaría oso ningún (e aínda así onde case acaban con eles igualmente).

Ben, falemos agora dos osos ou ursos galaicos e a súa problemática. En primeiro lugar o urso é unha especie en perigo de extinción, como tal a súa mera presencia ten consecuencias, xa que a lei obriga a protexe-lo hábitat da especie, esta é a razón pola que á nosa administración lle costa admitir que hai osos en Galicia, e sempre din o mesmo, os osos galegos son exemplares dispersantes dende Asturias ou León, algo que é totalmente falso. En segundo lugar están os malditos cartos (desculpade pero hoxe estou algo cabreado), existen unha serie de chupatintas cobrando subencións á conta do oso baixo as siglas "ecoloxistas", aos que non lles convén nadiña que o oso se escape de determinadas comunidades autónomas. Así, esta paradóxica situación xeopolítica dos osos desemboca, irremediablemente, nunha xestión pesíma da especie, que implica que a presenza do oso non marque a súa distribución oficial nos mapas. Esta distribución OFICIAL a marcan as osas reproductoras (eminentemente sedentarias), e non todas, xa que ver unha osa con crías nos Ancares ou no Caurel non implica que o oso se reproduza na Galiza, senón que as osas foden e pairen en Asturias "Paraiso Natural", e veñen depois bate-la chanca a Galiza por que sonche unhas caprichosas. Esta contradicción sería parella a protexer a área de cría dunha especie migradora e non protexe-los seus cuarteis de invernada. O urso, como a maior parte dos grandes carnívoros, no é unha especie sedentaria, e as súas dispersións abranguen até 400 ou máis kilómetros nun ano, estas dispersións son realizadas polos albares (oseznos) despois de independizarse da nai, pero tamén polos osos machos adultos, que exploran grandes territorios na pescuda das femias. De feito nos libros de montaría medievais xa se fala deste feito, definindo cuais eran vos cotos para cazar osos en inverno, cuais en verán, e cuais tiñan osos todo o ano. Quen lles ía dicir a aqueles que aseguraban que os lobos impedirían a dispersión dos osos que éstes últimos dispersarían até as portas mesmas de Lugo xustamente hacia os lobos en troques de internarse nas terras libres deles...

Ben, tendo en conta que os osos se reproducen nas montañas orientais de Lugo dende hai xa case vinte anos, é lóxico e normal que os albares percorran cada día máis terreo galaico, así xa no ano 2002 se detecta e fotografía un rastro de oso nunha lagoa de Pena Trevinca, en 2006 se graba un oso atacando unhas colmeas en Enciña da Lastra (Rubiá-Ourense), onde a presenza estacional de osos ten sido constante dende entón. Chegados a este punto (Rubiá) os oso poden coller dous camiños, dispersar hacia o oeste, pola Ribeira Sacra (como o que foi grabado o pasado día 22 de abril en Ribas de Sil), ou cruza-lo Sil (vouvos dicir un segredo os ursos saben nadar, e os ríos non son un impedimento para a súa dispersión). Unha vez cruzado o Sil, o urso ten perante sí unha das zonas con menor desidade poboacional de toda a Iberia, o Macizo Central Ourensán e Trevinca, onde os ataques a colmeas e avistamentos van dende a mesma Pena Trevinca até a Serra de San Mamede. Onde se reportaron ataques a colmeas nos derradeiros tempos nos concellos ourensáns de O Bolo, A Veiga, A Gudiña e Vilar de Barrio. Ollo, os osos que chegan ao Macizo Central Ourensán non teñen que ser todos galaicos xa que existe unha poboación reproductora en Zamora non recoñecida oficialmente (como sempre) que soe dispersar hacia Sanabria.

Ben, sigamos, por moi incribel que pareza, un oso, novo e na pescuda de ver mundo, pode perfectamente chegar en dous días dende Ribas de Sil á serra do Candán pasando polos Peares, ben pola presa, ou ben nadando. Pero non moito, xa que nestes días se estivo valeirando esa zona do río Miño  sen respeitar o caudal ecolóxico do mesmo. O de que hai unha vía do tren no medio non o vou nin a comentar, xa que si son eu capaz de cruzala supoño que un oso non á ter maior problema, excepto se o pilla o tren, xa que esa vía non é a do AVE (que si pode supor unha barreira xeográfica importante) senón a de Monforte. Evidentemente o AVE pasa por Boborás, pero ten túneles na zona polos que un oso pode cruzar sen problema. Xa digo, que a nova de que un oso chega a un pobo recóndito de 25 habitantes de Boborás, pode ou non ser certa, pero é totalmente posible dende logo, e dende logo non é un oso na porta da igrexa da Vera Cruz do Carballiño. Facendo memoria, perto de esa zona se reprotou a observación dun oso á que non se lle deu crédito e se asumiu coma un erro de identificación ou un escape dun circo (exactamente igual que agora).

Agora, en pleno século XXI, perante á máis que evidente recuperación do oso pardo na Península, e perante á inacción da nosa administración, debemos tomar as medidas preventivas pertinentes.

En primeiro lugar, invito, encarecidamente aos veciños e veciñas da zona a que saian da casa a pasear sen problema. En Asturias, onde hai dende logo máis osos que en Boborás, non se reportan ataques a persoas nin a camiñantes desvalidos, xa que o oso se TÍ NON LLE FAS NADA él pasa de tí, coma calquera animal vamos.

En segundo lugar, a alimentación do oso pardo, até nun 70% de orixe vexetal, ten escasa incidencia na gandeiría, a principal incidencia está nas colmeas, ás que ataca xa que lle gusta moito o mel. A solución esto é fácil e a temos dende hai séculos, as alvarizas, se vemos que non queremos reconstruir ou construir alvarizas, temos unha solución bastante barata, a colocación dun cable pastor arredor das colmeas. Dende logo é moito máis interesante invertir en prevención que estár a indemnizar os ataques, xa que estamos a actuar en positivo.

En terceiro lugar está a construcción indiscriminada de infraestructuras con cero inversión en pasos para fauna. Temos claros exemplos na liña de AVE que cruza o Macizo Central, na autovía A-52 e na futura A-76, que pretende cruzala Ribeira Sacra e Enciña da Lastra, e que poden impedir a recuperación das poboacións históricas do oso a partires das xa existentes. Polo tanto, se os portugueses queren osos creo que imos ter que comezar a construir pasos de fauna nas autovías.

Chegados a este punto vouvos contar unha pequena anécdota, hai un tempo foi publicada unha foto dun oso pardo nunha lagoa do Parque Nacional da Peneda-Gêres, en pouco tempo a nova deu a volta a Portugal e parte do extranxeiro e comezaron as ameazas, que se ían tomalas medidas pertinentes (evidentemente ilegais), para impedi-la presenza do oso da zona (en todas partes cocen fabas), pouco tempo depois sóubose que o oso en cuestión era un oso cativo que fora usado na zona para grabar unha documental, pero a proba serviu para testar como a presenza da especie na zona non ía ser ben recibida.

Evidentemente os carnívoros non son ben recibidos en moitas partes, e soen causar alarma social pola ignorancia que en xeral se ten dos mesmos, e polas escasas medidas preventivas que se poñen en marcha. Unha proba delo é a aparición de cebos envelenados na zona na se se publicou que chegara un lince ibérico a Ourense. Queda moito mellor cobrar danos e perxuizos e, ao paga-lo,s ir gañando votos depaso. Xa veredes que pouco tarda en desaparecer o oso vítima do veleno, dun cepo ou similar, por que esta nosa terra é así, pero aínda temos tempo de cambia-la e facer ver que unha terra chea de vida é unha terra máis rica, e unha terra morta, ademáis de ser unha tristeza, non deixa de xerar pobreza. Abride as portas á vida e por elas han cruzar aqueles que a anelan para observala, e eles durmirán nos nosos hoteis, e han comer os produtos da nosa terra, abride as portas á vida e abriredes tamén o corazón, pero, sobre todo, abriredes os ollos, e descubriredes que unha mentira mil veces repetida non é unha verdá, senón unha GRAN MENTIRA.

Por último, este tipo de novas demostran unha cousa, que moitas veces non é preciso reintroducir ou controlar nada, senón deixar que a natureza siga o seu camiño NATURALMENTE, sen impedimentos, moito máis barato e moito máis efectivo...

Fauna e Flora Salvaxe de Galicia, un novo grupo no facebook.

Acabamos de crear un novo grupo no facebook chamado Fauna e Flora de Galicia, tendes o enlazamento picando no nome do grupo. Este grupo pescuda ser un punto de encontro para a promoción da fauna e flora de Galicia, iniciativas conservacionistas, pero tamén un lugar de promoción para iniciativas públicas ou privadas que pescuden un desenvolvimento sostible da nosa terra. 

Asemade queremos que sea un grupo aberto ao debate e á denuncia dos maltratos ecolóxicos que constante mente sofre a terra galega.

Animámosvos a participar e partillar para entre todos facer ver que Galicia pode resurxir das súas cinzas sen hipotecar o seu futuro e o seu patrimonio natural. Asemade sei que entre todos seremos capaces de mostrar tódalas maravillas que a nosa terra agocha.

Presente e futuro das cabras montesas da Gallaecia.

Dun tempo a esta parte estamos a observar como, en certas zonas da Península, se están a realizar iniciativas de control das poboacións de cabras montesas debido á superpoboación que estas acadan ante a ausenza de depredadores naturais. Na Gallaecia, tivemos até fai un século a nosa propia subespecie endémica de cabra montesa, o mueyu ou cabra montesa lusitana (Capra pyrenaica lusitanica), extinta oficialmente a finais do século XIX. Esta subespecie habitaba as serras do Noroeste ibérico de Asturias, Cantabria, Palencia, Burgos, León, Zamora, Galicia, e Norte de Portugal.

No caso concreto de Galicia, a súa presenza histórica está constatada nas serras orientais da provincia de Lugo (Ancares e Caurel), na Maior Parte das serras de Ourense (Enciña da Lastra, Trevinca, Macizo Central, Xurés, Larouco, canón do Sil). A caza, e posiblemente episodios epidñemicos, rematou con tódalas súas poboacións, e con elas perdemos para sempre a nosa endémica cabra lusitana.

Chagados os anos 90 do século XX, foron traídos exemplares de cabra montesa pertencentes á subespecie endémica do sistema central, a denominada cabra hispánica (Capra pyrenaica victoriae). Estes exemplares foron ceibados en cercados do Parque Natural de Invernadoiro (Vilariño de Conso, Ourense), onde se aclimataron e reproduciron perfectamente. Cos exemplares obtidos a especie foi reintroducida na serra do Xurés, a onde se adaparon correctamente e acadaron, segundo os censos oficiais, 600 exemplares a comezos do século XXI, polo que a Xunta comezou a permitir a caza dalgún exemplar, que nese tempo xa alcanzaran a ona portuguesa, dentro do Parque Nacional Peneda-Gêres.

Tamén a finais dos noventa a especie foi introducida nun couto cinexético de caza maior intensiva na serra de Xares (A Veiga), con escaso resultado debido a forte presión cinexética. O mesmo ocorreu na lucense serra do Faro. Na serra dos Ancares atopamos tamén exemplares desta especie, desta volta provintes da provincia de León, onde foran reintroducidos xunto con outras especies para a súa explotación cinexética.

Hai que sinalar, asemade, que o exíto da reintroducción da especie aparece vencellado a un efectivo período de veda para o asentamento da especie, segredo da súa expansión polas serras da Baixa Limia, se ben é certo que durante ese período sufríronse reiterados episodios de caza furtiva tanto no parque natural da Baixa Limia-Serra do Xurés, como no Parque Natural do Invernadoiro.

A día de hoxe, a especie non acada no noso territorio, sequera un 10% da distribución histórica orixinal. Para tal fin faise necesario un gran pacto entre gandeiros, cazadores, ecoloxistas e a administración, para a traslocación de exemplares dende os parques naturais nomeados ás zonas onde a especie vivía no período histórico. este feito faise especialmente necesario no Macizo Central Ourensán, no Parque Natural de Enciña da Lastra, e nas serras Orientais limítrofes con Asturias, León, Zamora e Portugal.

Nese senso, tendo en conta os datos obtidos na serra do Xurés dos propios gandeiros, a incidencia dos ataques de lobo ao gando baixaron sensíblemente dende a introducción da cabra montesía, xa que nas invernías a especie non ten que abandoar os seus territorios á procura de alimento.

O potencial turístico da especie, altamente apreciada na fotografía da natureza principalmente durante o período reproductor, cando os machos loitan polo control das mandas de femias, fai necesario asemade, un santurario onde a especie non sexa cazada, para favorecer a achega dos fotógrafos (como ocorre por ex. na serra da peña de Francia en Salamanca).

A negativa da administración a reintroducir a especie no Macizo Central ourensán, e noutros puntos, baeándose na escasa altitude do mesmo carece de toda base biolóxica e histórica. Entre outros, Madoz, en 1846 sinala a súa presenza en Chandexa de Queixa, e pola mesma época Seoane a nomea en Ancares e Caurel. 

Como vedes, moitas veces non hai máis cego que aquel que non quere ver, e a evidencia dinos que neste país fan falla cabras montesías.

O encoro de Frieira, unha fronteira na Europa do século XXI que debe desaparecer.

"O home razoable adáptase ao mundo; o irrazoable tenta adaptar o mundo a sí mesmo. Así pois, o progreso depende o home irrrazoable"- Greorge Bernard Shaw (1856-1950) -escritor irlandés.

Entre os anos 50 e 60 do pasado século XX, en pleno réxime franquista, foron concedidas gran parte das concesións da explotación hidroeléctrica do río Miño., dando o pistoletazo de saída para a construcción de presas hidroeléctricas en toda a cunca nos anos posteriores. A construcción desas presas non tivo en conta por aque entón a fauna piscícola migradora habitante do río coma salmóns, reos, lampreas, sábalos ou sabogas.

Cando remontamos o río Miño dende a súa desembocadura, na confluencia das provincias de Pontevedra e Ourense, cara a cara os concellos de Crecente e Padrenda, atopamos co primeiro gran obstáculo na cunca do río, o muro de 33 metros de altura do encoro de Frieira. Este encoro, con ningún aproveitamento á marxe da producción hidroeléctrica, supón a barreira infranqueable que impide que as especies de peixes migradoras alcancen dúas das principais subcuncas fluviais da provincia de Ourense, a do Arnoia e a do Avia, históricamente ríos salmoneiros.

Soio a demolición do encoro de Frieira, xa solicitada no ano 2013 pola desaparecida asociación ecoloxista Coto do Frade, suporía a liberalización dunhas cunhas hidrográficas para as poboacións piscícolas da orde de máis de 1500 km2, abrindo para a migración dos salmóns, anguías e lampreas os ríos Arnoia e Avia, co conseguinte beneficio económico para as poboacións que atravesan, como Allariz e Ribadavia.

Supoño que esta iniciativa a moitos vos parecerá unha tolemia propia dun iluso, mais en ocasións, para conquerilo progreso dunha terra hai que aunar forzas á marxe de siglas ou cores políticas, simplemente razoando, entre todos os sectores sociais o beneficio que o desmantelamento do encoro de Frieira tería para unha provincia que sufre coma ninguén o despoboamento e a marxinación económica.

Por último, gustaríame que pecharades os ollos, e que imaxinedes, por un intre, que todo isto se fai realidade, que os ríos Avia e Arnoia verten as súas augas a un Miño libre, que volta a ter o aporte sedimentario que agora ten secuestrado polos encoros, que estades a pasear por Allariz, vendo como os salmóns saltan por fronte da Casa do Coiro, que estades a pasear por Ribadavia, na festa da Lamprea, seguro que este é un soño que entre todos podemos pedir...

A falla de ambición fai en ocasións que metas que nos plantexamos parezan imposibles, mais esta meta que propomos hoxe é totalmente factible, e económicamente totalmente viable, esta é, non o nego, onha proposta ecolóxica, pero seguro que moitos estades con ela, pescadores, hostaleiros das zonas afectadas, habitantes e alcaldes das vilas nomeadas seguro que vedes que as posibilidades do desmantelamento desta fronteira son infinitas, comparte entón si estás dacordo...

Abutres, a historia dos prosquitos, o abutre común (Gyps fulvus).

"Tres clases hai de ignorancia: non saber o que debera saberse, saber mal o que se sabe, e saber o que non debera saberse"- François de La Rochefoucauld (1613-1680)-Escritor francés.

+

A tenor das novas que se están a producir nos derradeiros tempos,  tanto na Galiza coma noutros puntos da Península Ibérica, cremos máis que necesario afondar no papel dos abutres e na súa alongada historia na nosa contorna, esquecida vílmente por aqueles que pretenden xerar correntes de opinión en contra de todo o que corra, voe ou nade polas nosas terras.

Nas terras da Gallaecia temos a constancia, na actualidade, da presencia de cinco especies de aves necrófagas (carroñeiras), coñecidas popularmente coma "buitres", "abutres", "butres", "grifos", "voitres",etc.

O máis pequeno é o abutre branco ou do Exipto (Neophron pernocterus), nidificante moi escaso en Ourense, e migrante, o quebraóso (Gypaetus barbatus), extinto na actualidade en Galicia e citado no s. XIX, o abutre negro (Aegypius monachus), visitante dispersivo escaso, e a especie de maior tamaño, o abutre moteado (Gyps ruepelli), accidental e o abutre común ou leonado (Gyps fulvus).

A especie máis frecuente no noso entorno máis inmediato é o abutre común (Gyps fulvus), antano nidificante en Galicia e na actualidade visitante estacional localmente abondoso, e da que hoxe imos a falar en profundidade.

DESCRIPCIÓN:

Trátase dunha ave rapaz de gran tamaño, cunha envergadura de 2.30 a 2.70 m, sendo unha das maiores que observamos por estas terras. De cor parda e coas prumas do extemo das asas máis escuras (réximes e rectrices). A cabeza, de pequeno tamaño, e mailo pescozo, dan o aspecto de estar "pelados" xa que posúe unha especie de penuxe esbrancuzada. 

Voo lento, con asas moi anchas e rabo curto. Cando remonta, coma tódalas especies de abutres, tarda moito en aletexar,  e cando o fai, move as asas moi lentamente, aínda que o habitual é velos planeando.

Trátase dunha especie gregaria, incluso na época de cría, cando forma colonias en cortados rochosos, tamén usa os cortados rochosos coma durmideiros, estes puntos rupícolas de concentración reciben o nome   "butreiras", "abutreiras" ou "vultureiras". Asemade soen congregarse arredor das preas (carroñas) das que se alimenta, formando grandes concentracións de indivíduos.

O ABUTRE NA HISTORIA DA HUMANIDADE.

Polas súas costumes alimentarias, como xa dixemos os abutres comen restos de animales mortos, é dizer, cadáveres (preas), o abutre ven a simbolizar básicamente a morte ou pasamento.

Unha das primeiras representacións artísticas de abutres a atopamos no xacimento de Gobekli Tepe, situado no sureste de Turquía e datado no aprox no ano 9.800 a. de C. Neste monumento megalítico funerario a imaxe do abutre aparece nun contexto aparentemente chamánico no que a ave é o elemento transmigrador da alma que ascende ao alén.

Xa no séptimo milenio a. de C. no xacimento neolítico de Çatal Húyük (Anatolia-Turquía), se presentan abutres sobrevoando cadáveres humanos decapitados.

Na cultura do antigo Exipto faraónico o xerorífico do abutre significa "nai", creíase por aquel entón que polo feito de alimentarse de cadáveres estaba relacionado coa "Nai Natureza" que devolve ao pó aos mortos. A deusa Nekhbet é frecuentemente reprepresentada coma un abutre e considerada coma protectora dos nacimentos (quedádevos con este dato, por que o usaremos máis adiante). Asemade, a deusa Mut, deusa da xusticia, cúbre a a cabeza habitualmente coas asas do abutre.

Na India o abutre é simbolo dos espritos protectores, e representa neste caso a paternidade. Os parsis deixan os cadáveres dos seus seres queridos, en lugares elevados para que os abutres os consuman, facilitando asi o renacimento dunha nova vida. Asemade no Tibet atopámolo "Enterro do ceo" ou das "nubes", funeral no que os mortos, excepto os menores de 18, mulleres embarazadas ou mortos por enfermidades infecciosas, son postos tamén a disposición dos abutres para a renovación da vida. Os abutres, neste caso "daikinis", son anxos que bailan entre as nubes e que perpetúan o ciclo da vida.

Na cultura do antigo Imperio Romano, a figura do abutre aparece asociado ao mito de Rómulo e Remo, e a fundación da cidade de Roma, capital do Imperio. O abutre é un paxaro adivinatorio, na antiga Roma os paxaros son mensaxeiros de Xúpiter, e mediante o seu voo pódese coñece-lo futuro ("ornitomancia"). No caso da fundación da cidade Remo observa seis abutres pousados sobre o monte Palatino e Rómulo doce sobre o monte Aventino, como resposta dos deuses á cuestión de onde construi-la cidade.

Chegamos entón so xermolo das grandes relixións monoteístas, así no Antigo Testamento, no Deuteronomio, que digamos é a lexislación na que se basarán o Xudaísmo, o Islamismo e o Cristianismo, establécese a prohibición de consumi-la carne de abutre por considera-la impura.

En tempos convulsos e de constantes guerras, séculos escuros da xa Idade Media, os abutres seguen aos exércitos, sabedores de que despois de cada gran batalla o campo queda sementado de cadáveres que consumir. Este feito será aproveitado polo cristianismo para trocala imaxe sacra e transcendente que até entón tiñan os abutres. Así compárase ao abutre co pecador, imitador dos soldados do diaño que se alimenta da carroña, das almas impuras. As preas serán entón os praceres da vida causantes da condena eterna no inferno. O feito de que despois dun gran festín aos abutres lles coste levanta-lo voo, é asimilado cos pesos dos propios pecados, que impiden o ascenso da alma ao ceo.

Nos bestiarios medievais ao abutre (vultur) venlle dado o seu nome pola lentitude característica do seu pausado voo. E pese ao cristianismo, segue a asignárselle á especie certas propiedades que beben de cultos pagáns anteriores.

Segundo a tradición popular da época, os machos da especie non se aparean coas femias, xa que estas conciben por sí mesmas. as crías viven como tales até a frioleira dun século. Esa razón ven a confirmar o feito polo cal certas doncellas son capaces de concebir sen mediación masculina. Á femia costalle moito polos ovos, polo que o macho pescuda unha pedra que existe nunha zona determinada da India, semellante a un ovo de pita, que ao avalar soa coma si tivese outro ovo dentro, e que produce calor por si mesma. O macho coloca esta pedra baixo a femia para que poña os ovos con facilidade. Esta pedra era cobizada por ese tempo, xa que se cría tiña o poder para facilita-lo parto, nunha época no que con frecuencia fenecían mulleres parindo. Se a muller collía unha "pedra de abutre" durante o parto as cousas irían ben (esta superstición tamén atinxía ás pedras atopadas en niños de águias coñecidas coma "pedras d´aguia").

A tenor deste tema fálanos o rei Afonso X "O Sabio" na obra do Lapidario "Libro de las piedras según los grados del Zodíaco", no que di :

DE LA PIEDRA QUE LLAMAN  ABYETITIZ

De los XXVI grados del signodeAries es la piedra a que dicen abyetitiz, que quiere decir "buitreña" . Y este nombre ha por que la trae la hembra del buitre a su nido poe que para más ligeramente a sus hijos. Y es de su natura caliente y seca (...). Y es  hayada de figura de bellota, pero hay algunas de ellas que son cuanto más luengas.

Blanda es, y  ligera de quebrantar, y liviana de peso, y tira ya cuanto ha blanco, pero no mucho. Y cuando la quebrantan, hallan dentro otra más dura que tira a amarillo un poco., y a las veces hallan dentro otrosí unas piedras menudas y amarillas que son ligeras de quebrantar como las otras.

Y esta piedra ha tal virtud, que cuando la meten en cuero de ciervo, y la atan a la mujer a la cosa siniestra, cuando está de parto, pare luego ligeramente y sin peligro, y nacen los hijos si la ocasión y la natura no era antes de formarlos. 

Y la estrella que es mediana de las tres que son a la cola de Aries, ha poderío sobre esta piedra y de ella recibe la fuerza y la virtud. Y cuando es en medio del cielo muestra esta piedra más manifiestamente sus obras.

Durante séculos, unha das causas de mortandade entre as mulleres era o postparto. As febres puerperales non respeitaban ni tan sequiera ás raiñas. A dona María de Portugal, primeira esposa de Felipe II, para axudala no parto puxéronlle sobre a ingle a "pedra d´águia" , remedio que solían usar para este fin, pois crían que dita pedra irradiaba calor e que por iso as águias as puñan nos niños para favorece-la incubación dos polos, atribuíndolle efeitos similares no parto da muller. Pola mesma época empregábanse outros remedios co mesmo fin, coma pruma de águia ou abutre colocada baixo o pe esquerdo ou poutas do miñato baixo a camisa. 

As pedras de águia ou de abutre eran recollidas nos niños das aves rapaces ou nas súas proximidades, e proveñen das pedras que algunhas aves tragan para favorecela dixestión, e tamén da regurxitación de material óseo por parte doutra especie, o quebraóso, do que falaremos pormenorizadamente nun futuro próximo.

  O ABUTRE EN GALICIA

No contexto galaico o abutre aparece citado como nidificante nas montañas  e canóns fluviais de Lugo e Ourense a mediados do ´seculo XIX por Ríos Naceyro e Seoane, extinguido con porterioridadea causa da persecución directa e o uso indiscriminado de cebos envelenados, a especie extínguese como nidificante. Proba da presenza histórica da especie quédannos un puñado de topónimos espallados polo cadrante Noroeste como a "Grifeira" (Lalín-Pontevedra), "A Vultureira" (San Cibrao das Viñas-Ourense), Pena da Butre (Sarreaus-Ourense), San Esteban de los Buitres (Río Navia-Asturias). Asemade temos constancia de restos subfosiles atribuidos á especie en Enciña da Lastra (Rubiá-Ourense).

Durante a maior parte do século XX, a especie móstrase raramente por Galicia, extinguese como nidificante, e prodúcense escasos avistamentos, normalmente de exemplares solitarios, que coincide coa merma da maior parte das colonias da Península.

Cos chegada do século XXI as poboacións reproductoras de abutre común recupéranse na maior parte da Península, multiplcándose os avistamentos en Galicia, principalmente nos cordais montañosos con gandeiría en extensivo ou gando montresco, onde atopan alimento e hábitat para forma-los durmidoiros. Estas concentracións, de decenas de indivíduos están formados principalmente por exemplares inmaturos e adultos en período postreproductor, xa que até o día dehoxe, o abutre común segue sen reproducirse en terreo galego. As colonias máis cercanas están situadas nas provincias veciñas (e formantes da Gallaecia), de Asturias, León e Zamora. Existindo algunha colonia no Norte de Portugal.

Os abutres aliméntanse de carroña, desenrolando un papel fundamental no ecosistema, ao elimina-los cadáveres que poden ser froito de infección para o resto da fauna. Nembargantes, os abutres non teñen un monitor que lles indique o latexo dun maltreito e agonizante corazón, polo que si atopan un animal agonizante, poden comezar a elimentarse antes de que éste feneza. este feito non que dicer, polo tanto, que o animal morrera por causa do abutre. Do mesmo xeito é habitual que se alimenten das placentas expulsadas polos mamíferos despois dos partos, este feito é a causa da lenda de que os abutres se alimentan das entrañas das vacas recén paridas, feito que carece de calquera base real. Asemade, poden atacar a crías que naceron con algún problema ou malformación, o cal non quere dicir que se alimenten sistemáticamente das crías de ningunha especie. O feito de velos alimentarse de cadáveres fai pensar a certos gandeiros que estas aves son as causantes da morte do animal, algo que é totalmente falso.

A día de hoxe, Galicia aínda ten unha asignatura pendente cos abutres, que é a recuperación das colonias de cría da especie que desapareceron no século XIX, feito que  coidamos moi desexable, e imprescindible para o correcto funcionamento do ecosistema galaico.